باغباني علمي

مطالبی در مورد باغبانی و فضای سبز

تاريخچة باغ سازي در ايران
نویسنده : بهزاد ناقل - ساعت ٢:٢٦ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٢/٤/۸
 
باغ ايراني اثري است ارزشمند كه تجلي و بازتاب فرهنگ و ذوق و احساس بوميان اين سرزمين است، در پرداختن به طبيعت، كه امروزه ناشناس مانده و گمنام تر از ساير آثار هنري ايران. باغ در فرهنگ ايران تجلي عالم بالاست، در جلوة صورت، و هندسه اي است ملكوتي، باغ كنايه از بهشت است، بهشتي كه خداوند تبارك و تعالى براى آدم قبل از سقوطش به عالم خاكي ترتيب داد. باغ ايراني به عنوان زيربناي باغهاي اسلامي قصد دارد كه باغ بهشت را متذكر شود و ذهن افراد را براي رسيدن به بهشت حقيقي پرورش دهد. در فرهنگ ايران پرديس لغتى است مأخوذ از زبان مادي به معنى باغ و بستان. و از همين لغت است پاليز فارسى و فردوس(معرّب).
دستيابي به سابقة روشني از باغ سازي در ايران كار دشواري است، روايت است كه منوچهر پادشاه پيشدادي نخستين سازندة باغ است كه آن را بوستان ناميد. از سويي ديگر كزنفون گويد: در هر جا، كه شاه(هخامنشى) اقامت كند و به هرجا كه رود، هميشه مراقب است، در همه جا باغهايى باشد پر از چيزهاى زيبا، كه زمين مي دهد. اين باغها را پرديس مى‌نامند. اگر هوا مانع نباشد، شاه اكثر اوقات خود را در اينگونه باغها بسر مي برد. اردشير دوّم در كتيبه‌اى در شوش اين جمله را نقش كرده‌است:"اردشيرشاه گويد: به فضل اهورمزدا اين قصر پرديس زندگانى را من ساختم. اهورمزدا ومثره(مهر) مرا از هربدى بپايند وآنچه راكه كرده‌ام نگاهدارند". نقش درختان برديواره هاي پلكان تخت جمشيد حاكي از اهميت باغ در چشم ايرانيان بوده است. گياهان و به خصوص درختان در نزد ايرانيان سمبل طراوت وآرامش و زيبايي بودند، و حتي نقوش قالي ايراني مزين به طرحهاي باغ گرديده است.
آب نيز مانند گياه از عناصر مقدس و مورد پرستش بود و ايرانيان اعتقاد داشتند كه ايزد فرشتة خاصي به نام ناهيد يا آناهيتا را براي نگهداري و حفظ آب مامور كرده است. حوض و آب نما در باغهاي ايران اهميت به سزايي داشت و به اشكال متنوعي ساخته مي شد. اغلب حوض يا استخر را در يكي از محورهاي اصلي و درامتداد طولي فضاي منزل يا باغ احداث مي كردند. در اين حوض ها معمولاً از فواره استفاده كرده و در فواره سازي خيلي پيشرفته بودند. احداث باغ در زمين هايي كه شيب مختصري داشت موجب پيدايش جوي هايي مي شد كه آب آنها با سروصداي زياد به پايين مي ريخت. در جاهايي كه سطح زمين از حيث پستي و بلندي اختلاف پيدا مي كرد قسمت شيب دار را با پلكان هايي تزئين مي كردند و كف آن را از سنگ مي پوشاندند. ايرانيان باستان اعتقاد داشتند كه دنيا از چهار قسمت خشكي به وجود آمده، كه در وسط اين چهار قسمت دريايـي وجود دارد. بر اين اساس باغهاي فراواني در ايران احداث شدند كه به چهار قسمت خشكي تقسيم شده بود و در اين بخش ها اغلب درختان ميوه كشت مي شد، در وسط اين چهار قسمت آب گير يا آب نما وجودداشت. از اين آب گيرها چهار نهر يا جوي روان بود كه براي آبياري و آبرساني مورد استفاده قرار مي گرفت. باغهاي سنتي ايران محصور بودند و گرداگرد آنها را ديواري محدود مي كرد، در داخل باغ نيز فضاها مشخص و عملكرد خاص خود را داشتند. ورودي باغ معمولاً بوسيلة سردري تاكيد مي گرديد و در بعضي از باغها سردر بناي كامل و بزرگي بود. در باغهاي ايراني معمولاً كوشك يا بناي اصلي قرار داشت. كوشك در وسط باغ احداث مي گرديد.
رعايت تناسب درباغهاي ايراني يكي از ويژگي هاي منحصربه فرد آن بود ودربخش هاي مختلف زير نسبت عناصر سازنده، كاملاً رعايت شده است:
1. تناسب بين نوع باغ با كاربري آن، يا رابطة بين كميت و كيفيت باغ
2. تناسب بين ديوارة كوشك، عمارت، سردر، راه ها، و... با وسعت باغ
3. تناسب گلها، گياهان و درختان با يكديگر و با جهات جغرافيايي
4. تناسب بين مقدار آب با شرايط اقليمي
5. تناسب كرت بندي، آرايش باغ، طرز كاشت، و... با نوع باغ و شيب زمين
سبك باغهاي ايراني تاثير زيادي در باغ سازي كشورهاي ديگر داشت، با گسترش اسلام باغ ايراني مورد توجه ملل و اقوامي كه پذيراي اسلام مي شدند، قرار گرفت. در دوران عباسي با انتقال خلافت به بغداد، معماري و باغ سازي ايران سرمشق ساخت و ساز حكومتي گرديد.
درختان و گياهان و گلهايي كه در طراحي باغهاي ايراني مورد استفاده قرار مي گرفت عبارتند از: ابريشم، ارغوان، افرا، اقاقيا، بلوط، بيد، بيد مجنون، بيد مشك، پر، تبريزي، چنار، خرزهزه، داروش، راج، ريش بز، رسمي سمرقندي، زبان گنجشك، زونا، زرآوند، سياه بيد، سپيدار، سرو، سروناز، سروكوهي، سنجد تلخ، شورانه، صنوبر، عرعر سمرقندي، كاج ايلدار، كبودار، گز، لور، ماگنوليا، نارون، نيلوفر درختي، آلو، آلبالو، آلوي سياه، آلوچه، انجير، ازگيل، انار، بادام، به، بالنگ، پرتقال، پسته، توت، خرمالو، دارابي، زغال اخته، زردآلو، زيتون، زالزالك، سنجد، سيب، شاه توت، شفتالو، شليل، عناب، فندق، گردو، گوجه، گلابي، گيلاس، ليمو ترش، ليمو شيرين، انگور، نارنج، نخل، هلو، نارنگي، بادام، رز درانواع رنگها، ياس پرپر، ياس كم پر،لاله، شقايق، آلاله سرخ، تاج خروس، گل برفك، سوسن، بنفشه، ميخك، ياس اسپانيايي، گلهاي ختمي، نرگس زرد، سنبل سفيد، سنبل آبي، ياس خوشه اي، گل گندم، هميشه بهار، خشخاش، پامچال، زعفران، زنبق هاي ريز، شب بو، و ...
عليرغم اينكه قدمت باغ سازي در ايران به 3 قرن قبل از ميلاد مسيح مي رسد، ولي متاسفانه دربارة باغهاي ايران قبل از اسلام و بعد از آن آثار و نوشته و متون دقيقي در دست نمي باشد كه ما را از چگونگي ساخت آنها مطلع سازد، بنابراين بر اساس اطلاعات اندكي كه در دست بوده است، باغهاي ادوار مختلف ايران را به چهار دسته تقسيم كرده اند:
1-2) باغ هاي تيموري
باغهاي تيموري بسيار وسيع و داراي ديوارهاي بلند محصور بودند، در وسط هرديوار باغ سردرهاي بلند مزين به كاشيكاري هاي آبي و طلايـي احداث مي شد. در گوشة ديوارها كاخهاي سه طبقه مزين با كاشي هاي رنگيـن بنا مي كردند. در مركز باغ تپه اي بسيار مرتفع و وسيع با سنگ و خاك مي ساختند، بر روي اين تپه ها فضاي مسطحي با ديوارهاي چوبي محصور مي گرديد و در داخل اين حصار هم چندين باغ زيبا ايجاد مي شد، در وسط اين باغها با ديوارهاي كاشيكاري شده رنگارنگ كاخ هاي با شكوهي ساخته و دورادور آن را با خندق آب محصور مي كردند. در باغهاي تيموري حوض هاي وسيعي ديده مي شد، كه در آن فواره هاي فراواني نصب مي كردند. در سرتاسر باغ نهر بزرگي جاري بود و درختان تنومند نارون وچنار در دو طرف نهر غرس مي شدند. پاي درختان را با سنگ بصورت سكو درمي آوردند. آب نهرها در انتها به خندق اطراف تپه خاكي مي ريخت. اين باغها معمولاً چند خيابان بزرگ داشتند كه خيابان هاي كوچكتر از آنها منشعب مي شدند.
2-2) باغ هاي صفوي يا شاه عباسي
باغ سازي در اين دوره متاثر از سبك باغهاي تيموري بود. در اين دوره براي اولين بار در تاريخ معماري ايران فضاي خارج(باغ) را با فضاي داخل(ساختمان) ارتباط مي دادند. باغ معروف چهل ستون به اين سبك طراحي و احداث گرديده است. باغهاي صفوي در شهرهاي مختلف ايران در اطراف كوشك هاي سلطنتي قرار داشتند، كه متاسفانه اكثر آنها از بين رفته اند. در اين باغها معمولاً باغي بنام باغ تپه وجود داشت كه بالاتر از ساير باغها احداث مي شد. در اين دوره براي اولين بار در تاريخ ايران خيابان كشي و ايجاد معابر عمومي بصورت منظم آغاز گرديد، كه در اكثر موارد در اطراف خيابان ها نهرهاي آب ايجاد كرده و در كنا نهرها درختان و درختچه هاي زيادي را غرس مي كردند.
3-2) باغ هاي قاجاري
در دورة قاجاريه براي اولين بار سبك باغ سازي اروپايي در سبك باغ سازي ايران نفوذ كرد، باغ دوشان تپه اولين باغي است كه با اقتباس از سبك ايراني- اروپايي احداث گرديده است. در اين دوره براي اولين بار از آهن براي ايجاد حفاظ استفاده شد.

 
comment نظرات ()