باغباني علمي

مطالبی در مورد باغبانی و فضای سبز

حدود و موقعيت جغرافيايي استان اردبيل
نویسنده : بهزاد ناقل - ساعت ٢:۱٤ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٢/۳/۱٠
 
استان اردبيل در شمال غربي فلات ايران، با مساحتـي بالـغ بر0/17935 كيلومترمربع، 09/1 درصد مساحــت كل كشور را تشكيل مي دهد. رود ارس در شمال اين استان حدود شمالي را با جمهوري آذربايجان تشكيل داده، در شرق رشته كوههاي طالش و باغرو اين خطه را از استان گيلان جدا مي كند. در جنوب كشيدگــي رشته كوهها، دره ها و جلگــه ها موجب پيوستگي تپوگرافيــك استان اردبيل با زنجان مي گردد. درشمال شرق امتداد رشتـه كوههاي طالش، يعني كوههاي پشت سارا و رود بلقار يا بالهارود مرز بين استان وجمهوري آذربايجان را تشكيل مي دهد. استان اردبيل از غرب به استان آذربايجان شرقي محدود است.
ازنظر مختصات جغرافيايي مدارهاي ُ45 ً37 و ُ42 ً39 شمالي منتااليه شمالي– جنوبي و نصف النهارات ُ55 ً48 و ُ3 ً47 منتهي اليه غربي– شرقي استان اردبيل را مي پوشاند. چهار شهرستان اين استان در طول 5/282 كيلومتر با جمهوري آذربايجان هم مي باشند كه در159 كيلومتر آن، رودهاي ارس و بالهارود جريان دارند، درحال حاضر ارتباط استان با جمهوري آذربايجان درطول اين مرز تنها از دو نقطة اصلاندوز وبيله سوار انجام مي گيرد. از نظر همجواري، آذربايجان شرقي داراي324 كيلومتر مرزمشترك با شهرستانهاي پارس آباد، مشكين شهر، نير وخلخال بوده ودر رتبة اول قراردارد. استان اردبيل درجنوب به طول 5/62 كيلومتربا استان زنجان همجواراست. اين استان ازمشرق با استان گيلان از طريق شهرهاي اردبيل، نمين، خلخال و رشته كوه طالش به طول 175 كيلومتر همسايه مي باشد. راه ارتباطي استان اردبيل با مركز كشور از طريق محور اردبيل ـ آستارا(گردنة حيران) ميسر مي گردد.
جدول 1- مشخصات حدود استان اردبيل
نام حدود كشور يا استان همجوار طول مرز Km نوع مرز موانع طبيعي
شرقي گيلان 0/175 خاكي كوههاي باغرو، طالش
جنوبي زنجان 5/62 خاكي كوههاي چله خانه
غربي آ. شرقي 0/324 خاكي كوههاي كليان، بزغوش، گشتاسر
شمالي ج. آذربايجان 5/282 خاكي – آبي رود ارس، بالهارود، كوههاي پشت سارا
عوامل تشكيل دهندة اقليم استان اردبيل
الف) توپوگرافي: بدون ترديدتوپوگرافي يكي ازعوامل مهم بوجود آورندة ويژگي هاي اقليمي استان وعامل تنوع در آن مي باشد. ارتفاع و تغييرات آن و جهت گيري رشته كوهها در برابر جريانات هوايي، عوامل توپوگرافيــك شكل يابي كليماي يك منطقه مي باشد.
به غير از سلسله جبال سبلان كه در جهت شرقي- غربي كشيده شده است، تنها رشته كوههاي شرقي مي باشند كه چون ديواره اي بين قسمتهاي داخلي استان ودرياي خزر حائل شده اند. ارتفاع عمومي استان نيزاز40 تا4811 متر متغيير است، قاعدتاً چنين اختلاف ارتفاعي خود به تنهايي تفاوتــي درحدود cْ20 را در متوسط دماي سالانه بوجود مي آورد.
ب) عرض جغرافيايي: بيلان انرژي يا بيلان حرارتي يكي از عوامل اساسي اقليم و آب و هواي يك منطقه است. استان اردبيل دربين مدارهاي ُ45 ً37 و ُ42 ً39 عرض شمالي و درشمالي ترين قسمت ايران واقع شده است كه اين امر اختلاف زاويه اي درحدود 10 درجه را با قسمتهاي جنوبي ايران در زاوية تابش آفتاب سبب مي شود.
ج) جريانات هوايي: يكي ديگر ازعوامل موثر در اقليم استان جريانات هوايي است. در مجموع سه جريان هوايي با خصوصيات متفاوت، اقليم آب و هوايي استان را تحت تاثير قرار مي دهد؛ جريان مديترانه اي با ماهيت معتدل و بحري، كه قسمت اعظم بخارات خود را دركوهستان هاي تركيه، زاگرس، وآذربايجان غربي از دست مي دهد، اين جريان ايران واستان اردبيل را ازطرف غرب تحت تاثيرقرارمي دهدو ورود آن به منطقه باتعديل دما ورطوبت هوا همراه است. جريان هوايي سيبري كه ماهيتي بري و سرد دارد، ازسمت شمال و شمال شرق، استان اردبيل را تحت تاثيرقرار مي دهد. اين جريان قسمت اعظم بخارات خود رادردامنة شرقي طالش وباغرو برجاي مي گذارد، ورود اين جريان هوايي درنواحي شمالي ومركزي وجنوبي استان باسرما وافزايش ميزان رطوبت هوا همراه است، و در مناطق ديگر، بويژه در مناطق مرتفع حاكميت سرما و يخبندان هاي خشك را سبب مي گردد. جريان هوايي سيبري در تابستان باعث كاهش شدت گرما و خنك شدن هوا مي شود.
سومين جريان هوايي جريان اطلس شمالـي يا اسكانديناوي است كه داراي ماهيتــي سرد و بحري مي باشـد، با وجود اينكه اين جريان نيز قسمت اعظم بخارات خود را درسراسر اروپا وروسيه برجاي مي گذارد، اما در منطقة اردبيل ورود اين توده هوايي از سمت شمال و شمال غربي با سرماي شديد و بارش برف سنگين همراه است.
د) نزديكي به درياي خزر: وجـود درياي خـزر علاوه بر افزايش ميزان بارندگـي در استان، در مناطـق نزديـك و ساحلي باعث تعديل درجة حرارت مي شود.
تقسيم بندي اقاليم استان اردبيل
استان اردبيل به دليل پيچيدگي شرايط طبيعي، تنوع ژئولوژيكـي و ژئومورفولوژيكي و همچنين تنوع عوامل موثر در اقليم منطقه از آب و هواي متنوعي برخوردار است. تنوع آب و هوايي استان براساس نقشة بيوكليماتيك ايران به روش گوسن به شرح زير مي باشد:
الف) آب و هواي نيمه خشك معتدل: شامل مناطق نيمه شرقي و شمالــي، دشــت مغان و فلات هاي پسـت و بلند(ديمزارها) و تپه و كوهپايه هاي مرزي ايران و جمهوري آذربايجان مي باشـد. قسمت اصلي بارندگي سالانه در اوايل پاييز و بهار بوده و مقدار بارندگي در تابستان كم و در بعضــي سالها بسيار كم مي باشـد كه به خشك سالي مي انجامد. تابستان ها در اين منطقه خشك و گرم، زمستان ها اساساً سرد مي باشد. برف و باران در فصـل زمستان مشاهده مي گردد كه در اوايل بهار آب شده و قسمتي از آن به مصرف زراعت مي رسد. تعـداد ماه هاي فصل خشك در اين نواحي 4-3 ماه است. حداكثـر درجة حرارت در اين ناحيه cْ40 و حداقل آن cْ8 مي باشد. ارتفاع دشت مغان از سطح دريا 100 متر و متوسط بارندگي 260 ميلي متر در سال است.
ب) آب و هواي استيپي سرد: اين اقليم مناطق غرب و جنوب غربي استان را در برمي گيرد. اين نوع آب و هـوا شامل كوهپايه ها و تپه هاي ميان بند سبلان و سرعين و نير را شامل مي شود. پراكنش بارندگــي در فصول سال نسبتاً خوب بوده و بطـوركلـي بارندگـي در فصولـي از سال صورت مي گيرد كه براي زراعت ديم كافي به نظر مي رسد و تقريباً در طول دورة رويشي گياهان آب در دسترس گياه قرار دارد. در تابستان ها نسبـت به فصــول ديگر باران كم و بيش مي بارد. زمستان هاي منطقه بسيار سرد و حدود 5-4 ماه از سال خشك است.
ج) آب و هواي اگزريك سرد: شامل جبال مرتفع بخصوص كوه سبلان در غرب شهرستان اردبيــل مي باشد كه در اكثر فصول سال از برف پوشيده است. آب و هواي منطقــه مه آلود و مرطوب بوده و در اين اقليــم فصل خشك وجود ندارد.
براساس تقسيم بندي آب و هوايي آمبرژه استان داراي سه نوع آب و هوا به شرح زير مي باشد:
الف) اقليم نيمه مرطوب سرد: اين اقليم دراراضي استان شامل ارتفاعات باغرووطالش، دشت اردبيل وفلات هاي اطراف بوده قسمتي ازشهرستان خلخال را هم دربرمي گيرد ومعادل آن در روش گوسن اقليم مديترانه اي معتدل مي باشد. دراين ناحيه ميزان بارندگي ورطوبت نسبي بيشتر بوده ودر ماه هاي گرم سال نيز داراي بارندگي است.
ب) اقليم نيمه خشك سرد: اين نوع اقليم در ارتفاعات سبلان كه به صورت كمربنـــدي سبلان را احاطـه كرده، موجود مي باشد. در روش گوسن معادل اقليم استيپـي سرد است. حداكثـر بارندگـي مربوط به شهرستان اردبيل است كه متوسط آن 350 ميلي متر مي باشد. اين اقليم بخش وسيعــي از شهرستان هاي اردبيــل، مشگين شهـر، گرمي، و خلخال را دربرمي گيرد. پراكنش بارندگي دراين ناحيه بيشتر در فصول سرد سال جريان داشته و با گرم شدن هوا ميزان بارندگي كاهش مي يابد. در فصل تابستان بارندگي در اين منطقه نادر است.
ج) اقليم سرد مرطوب: ارتفاعات كوه آتشفشاني سبلان را در بر مي گيرد و معادل آن در روش گوســن اقليـــم اگزريك سرد مي باشد.
با وجود تنوع اقليمي در استان، از نظر ويژگي هاي حرارتـي «سرد» بودن(در اثر ارتفاع، جريانات هوايـي سرد، و عرض جغرافيايي) ويژگـي مشترك تمامـي گونه هاي اقليمـي استان مي باشد؛ حتـي قسمت شمالي استان كه به جهت پسـت بودن منطقـه داراي اقليـم معتدل مي باشـد بطور متوسط در 50 روز از سال شاهد يخبندان بوده، و يخبنـدان در مناطقي با بيش از 2000 متر ارتفاع تا 170 روز در سال افزايش مي يابد. با توجه به اين واقعيت كه حدود 20% از اراضـي استان در مناطقـي با بيش از 2000 متـر ارتفاع واقع گرديـده است، و با توجـه به گراديان حرارتي در دامنة كوهستان ها، مي توان نتيجه گيري كرد كه در قسمت قابل توجهي از استان و در بيش از نصف روزهاي سال، يخبندان رخ مي دهد.
ميانگيـن دماي روزانـه در بين ايستگاه هاي استان cْ15-5/6 مي باشـد و ميزان نزولات جـوي در منطقــه بطور متوسط mm600-250 است. بهار و زمستان فصـول بارندگـي منطقـه را تشكيل داده و بيشترين شدت بارندگي در بهار بوقوع مي پيوندد. پاييز از نظر ميزان بارندگي پس از بهار و زمستان در رتبة سوم قرار دارد.

 
comment نظرات ()